Beckett’ten Bıkmayanların Esrarı

Beckett denilince, tiyatrocuysanız şöyle bir duracaksınız…
Oyunlarını izlemek ve okumak çok sıkıcı olabilir, evet ama Aziz Beckett karşısında, saygıyla eğilmek gerekir. Niye? Çünkü Beckettçiler öyle istiyor. Değerli bulmasanız da, size ufuklar açmasa da, hatta sıkıntıdan patlasanız da “çok iyi ya” diyeceksiniz. Demek ki, Beckett’e ve eserlerine duyulan saygının eserlerin niteliğiyle ya da sizin ne anladığınızla pek ilgisi yok; dahası, Beckett sevmek entelektüel sermayenizin fazlalığına işaret eder, sevmemek ise sanattan pek anlamadığınıza delalet edebilir. Aman diyeyim.
Oyunların sıkıcı bulunmadığı ender durumlarda da, gözlemlediğim kadarıyla, insanlar genellikle sahnelemeye dair teknik bir özelliği beğeniyor. Dekor, ışık, kostüm vs. kullanımına dikkat çekiliyor ama, oyunun son tahlilde ne anlattığına pek bakılmıyor. Bu çalışmalar yine biçimsel başarının, “sanat üzerine sanatın” çemberinde, bir şov olarak kıymetleniyor; sanatın alanının içine mi düştükleri yoksa dışında mı kaldıkları sorgulanabilir oluyor.
Beckett’in sanatının etrafına bu haleyi ören nedir sahiden? Öyle ki, yazarın oyunları eleştirilmez ama incelenir, anlamsızlıklarından erdemler türetilir ve oluşturulan bu atmosfere dışarıdan yöneltilebilecek herhangi bir sınıfsal eleştiri daha dillendirilmeden etkisiz hale getirilir: “Sınıf indirgemeciliği yapmayalım.
Ama varoluş/varlık indirgemeciliği yaparsanız sorun olmaz. Çünkü o vakit burjuva ideolojisini dürtüklemiş olmazsınız.
Burada bir terslik var: yalnızca sanatçı ve eseri değil, esere paha biçen eleştiri mekanizmasının kıstasları da gizemlileşiyor, öznelleşiyor; sanatta biçim içerikten bağımsızlaşıyor, hatta onu işgal ediyor.
Ne zaman bir gerilemeden ve çürümeden söz edilecek olsa, benzer bir ilişkiyi görmek mümkün. İçerikten bağımsız tekil, soyut biçim deneylerinde biçimin hâkim duruma gelmesi, bir süre sonra tüm hatları ele geçirerek diyalektiğe son vermesiyle sonuçlanır.
Hakikati gizlemek ya da bulandırmak mı istiyorsunuz? Elinizde söylenecek kayda değer bir şey mi yok? Biçime önem verin, estetikleştirin, onu güzel yapın. Günlük yaşamda, bireylerin bilincinin sığlaşması, güzellik algısının tek boyutlu bir hale, kalıplara indirgenmesi; buna karşılık dış görünüşün terfi ettirilip öne çıkarılması hep bu yöntemin kanlı canlı uygulamalarıdır. Misal siyasette ne söylediğiniz önemli değil, sağlam bir imaj, cafcaflı nutuklar yeter. Bırakın kitleler imajların ardından sürüklensin.
Elbette tüm bunların hakim üretim biçimiyle alakası var, onlar ne kadar sınıf indirgemeciliği deseler de, var. Hem de çok yakından.
Biçimi içerikten böyle kopartan, varlığını emekten ayrı bir yere konumlandıran sermayedir. Tıpkı biçimin içeriği işgal etmesi gibi, sermaye de içinden doğduğu emeğe hükmeder, hatta özerkleşip onu göz önünden kaldırır. Emek mi sermayeyi yaratır, sermaye mi emeği? Soruya verilecek yeni cevap artık besbellidir. Ancak kurucu güç olan emeği ortadan kaldırmak söz konusu olmadığından, üzeri örtülür.
Tüm biçimcilikler kaçınılmaz şekilde bir hale örerler. Arka sayfa güzeli heyecan vericidir, sinema yıldızı ulaşılmazdır, basılıp piyasaya sürülmüş kötü bir kitabın yazarı henüz basılmamış iyi bir kitabın yazarından çok daha iyi durumdadır, reklâm ve propagandanın ipleri sıkı tutulduğu sürece, bir siyasetçinin nasıl siyaset yaptığının önemi azalır. Biçimsel sınırları sıkı sıkıya belirlenmiş tüm resmi tören, dinsel ayin vb.nin amacı, düzeni sağlamanın yanında, gerçekleşen eyleme bir tür ulvilik kazandırmaktır. Dikkat edilirse Marx’ın piyasada bir gizem kazandığını söylediği meta için de aynı sürecin işlediği görülür. Bu sayede törenin ya da ayinin nesnesi her neyse, topluluktan ayrı, ondan bağımsız bir güç gibi kendini gösterir; nihayetinde ona hükmeder. Yüceleşir.
Sanat da bundan kaçamaz. Estetiğin bağımsız bir kategori olarak belirlenişi, sanatın serbest pazara açılışı ve toplumsal üretim çağında hala bireysel üretimine devam eden sanatçının yaşadığı yanılsama, toplum dışı sanatın var olabileceği ihtimalini akıllara düşürdü.
E doğal olarak, kapitalizm ve dolayısıyla sınıflı toplum baki kaldığı sürece, kültür üreticisi de olan burjuvazi, pazarlamak ve kâr elde etmek için sanata ihtiyaç duyar. Sanat metadır. Hele ki sisteme çomak sokmayan, yaratıcısının başını sistemle belaya sokmayan sanat… Sofradaki tuzluk, evdeki televizyon neyse, o da odur. Tüketirsin, haz alarsın. O kadar.
Demek ki, sanatçı üretim ilişkilerine, sınıf mücadelesine filan değinmeden üretilebilecek içeriklerin sonuna geldiğinde, kendini biçim oyunlarına vermek ve biçimde devrimler yapmak durumunda kalır. Tehlikesiz, sınıf mücadelesinin ezildiği toplumlarda bir dönem ilgi görebilecek ve nafile bir çaba bu. Brecht’in de dediği gibi, “çok geçmeden bu insanların kendilerini kapitalizmden değil, dilbilgisinin kalıplarından kurtarmak noktasında kaldıkları” anlaşılacak. Bu ancak mücadeleyle, devrimci sanatın üretilmesiyle, onları bir anda geride bırakarak mümkün olacak.
Küçük burjuvazi,” diyor Marx, “bağrında karşıt iki sınıfın çıkarlarının karşılıklı birbirlerini körelttikleri bir ara sınıfı temsil ettiği için, sınıflar arası uzlaşmaz çelişkilerin üstünde olduğunu sanır.” Daha sonraları Proudhon’un şahsında da söylediği gibi, küçük burjuva “yaşayan bir çelişkidir.” İşte, küçük burjuva sanatının ve kuramının neden sınıf çatışmasından ve temsilinden kaçındığını daha bir iyi kavrıyoruz. Küçük burjuvanın talihsizliği, çelişkilerin ortasında yaşayıp ona gözlerini kapatmasıdır. Yani halklar kendi sömürgenleriyle gırtlak gırtlağa, 1 Mayıslarda, dağlarda, fabrikalarda ve üniversitelerde savaşırken, bizim burjuva cünyor iç geçirir. İki tarafın nafile uzlaşımı düşünü kurar.
O zaman küçük burjuvazi kendini nasıl sınıflar üstü tutacak? Nasıl müdahil olmayacak bu kavgaya? Tek yolu var bunun: sınıf mücadelesinin varlığını görmezden gelerek, yahut hadi iyi niyetli olalım, sınıf mücadelesini anlamayarak. Çünkü anlamak taraf tutmayı getirebilir. Oysa kimin haklı olduğunu kim bilebilir değ mi?
Sonuç: toplumsal huzursuzluk kaynağının, yani sınıf mücadelesinin sanattan tasfiyesi, çelişkilere ve sınıflara erken bir elveda; evrensel insana, hatta tek bir insana, sanatçıya merhaba. Hoş geldin varoluşçuluk. Hoş geldin depresyon ticareti.
***
Beckett Joyce’un sanatı için bir şey söylemiştir: “anlatmaz, anlattığı şeyin kendisidir.” Bunu aynı şekilde Beckett’in sanatı için de söylerler. Söz afili, çok şık da, asıl bunun arkasında ne tür cinlikler yatar bir bilseniz…
Bu daha önce bahsettiğimiz biçimin içeriği işgalinden başka bir şey değil ve üstelik sanatından sınıfsal olanı, çatışmayı ve anlamı tasfiye etmeyi uman biri için kaçınılmaz bir son durak. Sanat bir temsil işidir, dolayısıyla bir seçme işidir. Bu şu demek: hiçbir sanat eseri, anlattığı şeyin kendisi olamaz zaten.
Amaa bir durum hariç.
Sanat eseri yalnızca kendini anlatırsa tam bir doğalcılığa ulaşır, anlattığı şeyin kendisi olur. Tiyatrodan başka bir şey olmayı reddeden tiyatro. “Tiyatro tiyatro içindir” in daha şık söylenmiş hali. Yani tiyatro yapan insanlar, tiyatroda geçen oyunlar. Aslında oyun oynayan oyun kişileri. Bir yığın safsata. Toplumsallığın, sınıf mücadelesinin bir gramını bulana helal olsun.[*]
Varılan noktada yabancılaşma çemberi tamamlanıyor, biçim muzaffer oluyor ama içeriğin üstünü örterek. Çünkü salt kendinde sanat imkânsızdır ama işte yine karşımıza çıkar o özerklik düşü. Emeği iktisattan kovmaya çalışan düşünce biçimi nasıl kandırmacadan başka bir şey değilse, içeriği sanattan kovmaya çalışan sanat kendine kapanıp büzüştükçe karamsarlaşır, bencilleşir, bize kendinden başka anlatacak şeyi olmayan sıkıcı insanlar gibi davranır.
Beckett’in eserlerinde yoğun bir biçimde var olan korkulu ve karamsar atmosfer, yine onun çelişkili karakterinden fışkırır. Beckett’e göre kesin bir belirsizlik mi hüküm sürmektedir, yoksa mutlak bir değişmezlik mi?
İkisi de. Oyunları ikisi arasında sürekli gidip gelir. Değişmezliğe ikna olursa karamsarlaşır, belirsizliğe ikna olursa korkar. Yazarın söylenecek sözlerin bittiğine yönelik vurgusuna rağmen oyunlarını söze boğması da kayda değer bir işarettir. Daha kesin söylemek gerekirse, Beckett belirsizliği değişmez bir kategori olarak koyuyor. Yanılıyor. Bizce bu, tüm nüanslarına rağmen, çareyi kendine dönmekte bulan tipik mutsuz, umutsuz, gizemci, gerici burjuva sanatçının portresidir. İsrail’in Filistin’i, ABD’nin Irak’ı işgalinde belirsiz bir şey yoktur. Bunlar 19. Yy’ın ortalarından beri söylendiği üzere, üretim ilişkilerinin gidişatıyla ilgilidir.
***
Girişte sözü edilen Beckett kuramcıları, öyleyse, günlük hayatın materyalizmi ve kuramsalın idealizmi arasında gidip gelmeye yazgılıdırlar. Tanrıya inanan bir fizikçi nasıl bilimle inancı arasına bir ayrım koymakta, en azılı Berkeleyci bile trafikte kendisine çarpacak bir arabadan kaçmakta tereddüt göstermezse, Beckett pratiği Beckett kuramından rahatlıkla ayrılabilir bir haldedir. Soyut kuramın, sıkıcı Beckett pratiği karşısındaki çaresizliği, bir kitabında yazarı inceleyen eleştirmenin şu son satırlarında görünür hale gelir: “Beckett tiyatrosundan soyut bir resimden alınan tat alınmalıdır.” Nihayet! Burjuvazi nasıl tüm emperyalist savaşlarda kendi varlığını görünüyor kılıyor, işe yaramazlığından zevk alıyor, kâr ediyorsa, kuramcı da Beckett’in tiyatrosunda kendi soyut, geçersiz ve pratiğe uygulanamaz kuramlarının işe yaradığını görür, lafazanlık fırsatı bulduğuna, hasbi tefekkürlere dalabildiğine sevinir.
Boşuna değil, tiyatro dergilerinde her sene mutlaka bir iki Beckett değerlendirmesi olur. Akademisyen için ekmek kapısıdır Beckett.
Son sözü Bedrettin Cömert’e bırakmakta sakınca kalmadı:
Bizim gerileme diye adlandırdığımız bu olguyu, onlar, istedikleri yükseltici sıfatlarla karşılayabilirler. Malum, bu yozlukların en özgür bir şekilde hokkabazca tepindiği alan, biçimciliğin oyuncak güzelliğidir.
Bu arada, şu linkte hazretle yapılmış bir röportaj var.
[*] Gerçi geçenlerde, (o bahsettiğim “senelik Beckett” tefrikalarından birinde) Özdemir Nutku Beckett’in Godot’yu Beklerken‘ini neredeyse Marksist bir eser olarak analiz etmedi değil. Var mı Beckett’i başka bir akım üzerinden bir daha “okumak” isteyen?
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s